De kabels en leidingen onder de grond zijn vaak het resultaat van een historisch gegroeide chaos. Steeds vaker ontstaat de behoefte om die te ontrafelen en netjes te bundelen, vaak in combinatie met andere grootschalige werkzaamheden. Het bespaart ruimte, verkleint de kans op storingen, graafkosten kunnen worden gedeeld, noem maar op.
25 jaar bundeling in vogelvlucht
De afgelopen 25 jaar zijn er meerdere bundelingssystemen ontwikkeld, getest en daadwerkelijk toegepast. Een van de vroegste voorbeelden is de aanleg van een utility duct in het Rotterdamse Lloydkwartier. Ruim tien jaar later kreeg het OGIS (Ondergronds Gebundelde Infrastructuur Systeem) in Alphen aan den Rijn veel aandacht.
Rond dezelfde tijd startte in de Robert Fruinstraat in Rotterdam een langjarig experiment om de ‘straat van de toekomst ‘ dichterbij te brengen, vooral rond wateropvang en vergroening. Het bundelen van kabels en leidingen speelde daarbij een belangrijke rol.
In de tussentijd werd aan de Amsterdamse Zuidas en bij Den Haag Centraal een Integrale Leidingen Tunnel aangelegd (ILT). En vorig jaar introduceerde Leiden een innovatie: het Verticaal Kabels en Leidingen Systeem (VKLS). Leidingen worden daarbij in een soort rek opgehangen.
Mantelbuis-putconstructies
Speciale aandacht verdienen de mantelbuis-putconstructies die bij veel gebundelde systemen worden toegepast. In de grond worden putten aangelegd met daartussen meerdere leidingen gekoppeld, waterdicht uiteraard. Bij storing of vervanging kan vanuit de put de leiding in kwestie er eenvoudig worden uitgetrokken en kan er met een druksysteem net zo eenvoudig een nieuwe leiding in of de bestaande leiding worden teruggeplaatst.
Nog een voordeel: voor de aanleg van het systeem hoeft de straat maar één keer open, ook als de verschillende partijen op verschillende momenten hun kabels en leidingen aansluiten. Ze kunnen op ieder gewenst moment het putdeksel openen en de betreffende kabel of leiding door de reeds aangekoppelde leiding invoeren. Sowieso zal er minder vaak sprake zijn van graafschade om alle kabels en leidingen op één plek liggen waar graven niet logisch is. En als dat toch een keer gebeurt, zijn ze beter beschermd in een mantelbuis.
Mantelbuis-putconstructies kunnen ook worden toegepast bij waterkeringen vanwege de stevigheid. Dat is toegepast aan de boulevard van Scheveningen, waar het onderdeel is van de zeewering.
Nog geen grootschalige toepassing
Met zoveel goede oplossingen en druk om ruimte te besparen in de ondergrond zou je zeggen dat de innovaties moeiteloos hun weg vinden naar grootschalige toepassing. Helaas is de werkelijkheid anders. Tussen droom en draad staan wetten en praktische bezwaren in de weg, wordt weleens gezegd; dat geldt ook voor deze innovaties.
Het ontbreekt vaak aan prikkels om met een nieuw systeem aan de slag te gaan en te investeren in samenwerking. Zo hebben telecombedrijven krachtens de Telecommunicatiewet het recht om in principe op ieder moment de straat te openen voor het leggen of onderhouden van kabels; de gemeente heeft hier een gedoogplicht. De drang om samen met andere nutspartijen op te trekken wordt daardoor minder.
Soms ontbreekt ook een financieel-maatschappelijke prikkel. De baten van het systeem zijn te beperkt om de investering eruit te halen in een gebied met veel ruimte en weinig economische dynamiek. Dat bleek bij het uitvoeren van een maatschappelijke kosten-batenanalyse (MKBA) op de Robert Fruinstraat. En het zal voor veel meer straten in Nederland gelden. Wat ook meespeelt, is de baten vooral op de lange termijn optreden. Echter, de marktordening (verkokering) en tarifering (nadruk op betaalbaarheid) is zodanig dat netbeheerders weinig incentive hebben om ‘vooruit te investeren’ of gezamenlijk te investeren. Het vooruitzicht voor hogere investeringskosten maar lagere beheerkosten leidt dan alsnog tot een ‘nee’
Toepassing van normen: scherper kijken
Op de ondergrond (en het werken daarin) is een grote hoeveelheid normen en regels van toepassing. Specifiek voor bundeling van kabels en leidingen is de norm NEN 7171-1 ‘Ordening van ondergrondse netten’ (geüpdatet in 2024) zeer relevant. In de norm staat onder meer omschreven wanneer sprake is van onderlinge beïnvloeding en aan welke richtafstanden bij voorkeur wordt voldaan. Dat botst soms met de afstanden van bijvoorbeeld een VKLS, maar door preciezer te kijken naar de motivatie voor de richtafstanden kun je veilig en verantwoord kleinere afstanden aanhouden. Bijvoorbeeld door de specifieke omstandigheden te beoordelen, zoals de grondwaterstand, de stroomsnelheid in leidingen, de belasting van stroomkabels en de vraag of het een lage- of hogetemperatuur warmtenet betreft.
Overigens kunnen normen ook het beheer in de weg zitten. In de Haagse ILT is de ruimte volgens de arbo-standaarden ‘een afgesloten ruimte’ en dat kan gevaarlijk zijn doordat zich ongemerkt schadelijke gassen ophopen. Daarom gelden er beperkingen voor bijvoorbeeld onderhoudswerkzaamheden. Bij de Amsterdamse Zuidas speelt dat niet; daar is men erin geslaagd een werkend detectiesysteem voor schadelijke gassen te integreren.
Tenslotte: veel dingen om rekening mee te houden
Er zijn kortom veel dingen om rekening mee te houden als je ondergrondse kabels en leidingen gaat bundelen. Wil je een (langdurige) samenwerking aangaan met andere ‘buisgenoten’, ben je bereid te investeren? En – een telkens terugkerend punt van aandacht – heb je voldoende rekening gehouden met de toekomst en de wensen en eisen die dan gelden? Daar komen wetten en regels nog bovenop en de noodzaak om er een sluitende businesscase van te maken als je het pilot-stadium wilt ontstijgen. Maar de zaak is het waard want de ondergrondse ruimtedruk wordt alleen maar groter en het schept de voorwaarden voor vrijwel alle bovengrondse ambities.
