Een weerbarstige praktijk in een onrustige ondergrond
18 juni 2026 |Leestijd: 5minuten
Onze samenleving draait op vitale systemen - energie, water, mobiliteit, afval en digitale infrastructuur. Als één van deze systemen faalt, heeft dat direct grote gevolgen voor alle systemen en dus voor de samenleving als geheel. Welke langetermijnopgaven zijn verbonden aan die systemen, hoe hangen die met elkaar samen en hoe vertaal je de inzichten naar een concrete aanpak? De ISOR Open Atelierdag 2026 wijdde een werksessie aan deze vragen.
Auteur(s)
Michiel Smit
De werking van vitale systemen in de openbare ruimte en de ondergrond kun je vergelijken met die van vitale organen in het menselijk lichaam: als één ervan uitvalt, valt het hele mechanisme uit, vaak als gevolg van cascade-effecten. Zonder kloppend hart geen bloedcirculatie, zonder mobiliteit geen mogelijkheid om ergens te komen. Voor integrale samenwerking in de openbare ruimte is dit een bruikbaar inzicht: de vitale systemen moeten op orde zijn en met elkaar in verbinding staan, anders valt de samenleving stil. Ze staan aan de basis van iedere beleidsdoelstelling.
Verkokerde werkwijze botst met de realiteit
Kijkend naar de gemeentelijke praktijk in de openbare ruimte worden de vitale systemen doorgaans verkokerd beheerd en georganiseerd. Dat botst met de realiteit waarin het behalen van doelen, succes zo je wilt, afhankelijk is van wat er in andere vitale systemen gebeurt. Steeds afhankelijker ook omdat er vitale systemen zijn bijgekomen (digitale infrastructuur en warmtenetten bijvoorbeeld). Sommige breiden zich bovendien uit (elektriciteit bijvoorbeeld). Ook zijn veel systemen meer met elkaar verknoopt dan op het eerste oog het geval lijkt (aansturing en aandrijving van waterpompen en gemalen door elektriciteit).
Reden genoeg dus om vitale systemen op strategisch niveau in samenhang met elkaar te bekijken. Niet alleen de kwetsbaarheden en afhankelijkheden overigens maar ook de (potentiële) synergie, zoals het bundelen van kabels en leidingen in de ondergrond of slim combineren van systemen in de schaarse ruimte.
Vitale Systemen Methode
Deze integrale blik – horizontaal en verticaal – vertalen naar een concrete aanpak met impact op het dagelijks handelen is nog niet zo makkelijk. Alles hangt met alles samen, hoe te kiezen en waar te beginnen? Met de Vitale Systemen Methode wil onderzoeksinstituut TNO antwoorden bieden.
De kern van het model wordt gevormd door zeven stappen om systemen te begrijpen en toe te passen (zie tabel 1). Daarbij wordt afwisselend ingezoomd en uitgezoomd op de situatie om zowel de systemen zelf als de wisselwerking ertussen te doorgronden. Zo komen cascade-effecten in beeld en kansen voor synergie. De laatste twee stappen zijn gericht op toepassing van de inzichten op reële, bestaande stedelijke uitdagingen, projecten of programma’s, bij voorkeur actuele casuïstiek in de gemeente waar het vraagstuk speelt.
Tabel 1. De stappen van de Vitale Systemen Methode
Stap
Zoom
Omschrijving
Stap 1
Uitzoomen
Afbakenen van het systeem: doel, resultaat, systeemgrenzen, typering van bronnen, bestemmingen en de systeemstructuur.
Stap 2
Inzoomen
Analyse van de diverse onderdelen binnen het systeem: waaruit bestaat het systeem en wat speelt er op korte, middellange en lange termijn?
Stap 3
Uitzoomen
Inputs en outputs van het systeem: welke faciliterende stromen zijn nodig om het systeem te laten functioneren? Welke nevenuitkomsten heeft het systeem?
Stap 4
Inzoomen
Analyse van de impact van interne en externe veranderingen: wordt de bestaande logica van het systeem onder druk gezet? Op welk niveau is dat?
Stap 5
Uitzoomen
Crosstest: hoe zit de koppeling met andere systemen in elkaar? Waar zitten de onderlinge afhankelijkheden, knelpunten en kansen?
Stap 6
Inzoomen
Eerste-orde effecten en impactindicator: welke effecten treden op binnen en tussen de systemen?
Stap 7
Uitzoomen
Cascade-effecten: welke hogere-orde effecten spelen op? Welke rode en groene vlaggen ontstaan in en tussen de systemen of de omgeving?
Verdergaan met de methode
Als de methode aanslaat, kan het worden ingebed in de governance van een organisatie, de bestuurlijke en organisatorische structuur. Dit maakt samenwerking over sectoren heen mogelijk en borgt de werkwijze. Een andere stap is om ook externe ketenpartners – bijvoorbeeld netbeheerders, aanbieders van mobiliteit, afvalbedrijven en kennisinstellingen – erbij te betrekken, voor zover ze nog niet zijn aangehaakt via andere processen en projecten. Is dat eenmaal realiteit, dan is het zaak om de samenwerking structuur te maken en desysteemkennis up-to-date.
De Vitale Systemen Methode is vooral ontwikkeld met en voor gemeenten. Zij zijn de aangewezen partij om voor afstemming te zorgen in de openbare ruimte en hebben daarvoor ook een brede wettelijke basis, waarvan de Omgevingswet, de Gemeentewet, de Wegenwet en de Wet Milieubeheer de kern vormen. Zij kunnen systeemverandering doorvoeren door zich proactief op te stellen en bestaande patronen en werkwijzen te doorbreken.
Vaktafel Vitale Systemen in Rotterdam
Meerdere gemeenten werken inmiddels met de methode, waaronder Rotterdam, Amsterdam, Utrecht en Nijmegen. Rotterdam heeft zelfs een Vaktafel Vitale Systemen ingericht: een vast overlegplatform waar systeemexperts uit verschillende diensten en domeinen stedelijke vraagstukken integraal beoordelen, zowel vraagstukken op de korte en op de lange termijn. Het fungeert als kennis- en adviesplatform en helpt Rotterdam om project- en programmadoelen te verbinden met systeemdoelen. Bij de Vaktafel hoort ook een Directeur Vitale Systemen – een sleutelfiguur in het borgen van integrale afwegingen. Deze persoon kan ook schakelen tussen verschillende schaalniveaus en een vraagstuk op het juiste schaalniveau neerleggen.
Tenslotte: gemeenten als voortrekker
We kunnen er niet omheen: de onderlinge verwevenheid van onze vitale systemen neemt toe en dat vraagt meer integrale, systemische samenwerking in de openbare ruimte. Gemeenten zijn de aangewezen partij om daarin het voortouw te nemen en hier regie op te voeren.
Meer lezen over de samenhang tussen vitale systemen? Download dan de paper ‘Stedelijke systemen; Vitale systemen voor een toekomstbestendige stad’ via deze link. Of scan bijgaande QR-code.
Serious game tijdens de ISOR Atelierdag
Tijdens de ISOR Open Atelierdag 2026 werd een werksessie gehouden over vitale systemen, begeleid door John de Ruiter van de gemeente Rotterdam en Rosalie Braakman en Rinus Elsman van TNO. De deelnemers gingen aan de slag met een serious game over inpassing van meerdere stedelijke opgaven, voor de overzichtelijkheid gereduceerd tot wonen, werken, groen en water.
Het doel: een zo doelmatig mogelijk ingerichte omgeving om alles een plek te kunnen bieden, voorzien van een toelichting. Daarbij uitgaan van een verdelingsopgave (is het de juiste functie op de juiste plek?), een inpassingsopgave (is het ruimtelijk in te passen?) en een systeemopgave (is het aan te sluiten op onze systemen?).
De middelen: gekleurde papieren blokjes van de vier opgaven om op een kaart te plakken, plaksel en een schaar. En enkele spelregels, zoals maximaal drie lagen stapelen en je mag de blokjes niet verfrommelen om ruimte te winnen.
Hoewel de realiteit van de vitale systemen complexer is dan samen een uurtje knutselen met vier soorten blokjes, maakte de sessie toch duidelijk waar samenwerking tussen systemen over gaat. De kaart en de opgaven analyseren, de spelregels goed bestuderen, kansen bekijken, een werkwijze ontwikkelen. Voortdurend communiceren binnen het team en met andere teams. En niet vergeten om tot actie over te gaan en grote aantallen blokjes te plaatsen, de tijd is beperkt. Uiteindelijk onder tijdsdruk toch nog wat onvoorziene en suboptimale keuzes maken, improviseren.
Kortom: herkenbare en waardevolle inzichten voor systeemvernieuwing!
Tips en inzichten
Vitale systemen zijn sterk verweven met elkaar en die verwevenheid wordt alleen maar groter. Dat maakt ze kwetsbaar maar biedt ook kansen voor synergie.
De gemeente is de aangewezen partij om regie te nemen om vitale systemen in de openbare ruimte op elkaar af te stemmen.
Bij veel gemeenten en ketenpartners zijn de vitale systemen verkokerd georganiseerd. Gezien de realiteit is het zaak om dat te doorbreken.
Door samen de systemen te ontrafelen, de samenhang tussen de systemen te zien, in te zoomen en uit te zoomen, te beproeven, kom je tot gedeeld begrip en betere basis voor samenwerking.
